Zagospodarowanie turystyczne

1. Uprawianie turystyki jest możliwe dzięki temu, że trasy, po których turysta porusza się, oraz miejsca, w których przebywa, są wyposażone w urządzenia ułatwiające, a niekiedy w ogóle umożliwiające zaspokojenie podstawowych potrzeb, jakie odczuwa on w czasie swojej podróży. Do potrzeb tych zalicza się:
? potrzebę dotarcia do celu podróży i poruszania się po nim;
? potrzebę odżywiania się;
? potrzebę noclegu w tych wypadkach, w których podróż, turystyczna trwa dłużej niż jeden dzień;
? potrzebę korzystania z urządzeń związanych z higieną osobistą;
? potrzebę korzystania z różnego rodzaju innych usług.
Urządzenia umożliwiające zaspokojenie podanych wyżej potrzeb nazywa się bazą materialną turystyki. W nawiązaniu do czterech podstawowych typów potrzeb wyróżnia się również cztery podstawowe elementy bazy materialnej turystyki. Są to:
? baza komunikacyjna,
? baza żywieniowa,
? baza noclegowa,
? baza towarzysząca.
2. Turyści zaspokajają swoje potrzeby za pomocą dwóch różnych typów urządzeń. Pierwszy typ są to obiekty budowane na stałe, zlokalizowane w określonych miejscach. Drugim typem jest przenośny lub ruchomy sprzęt turystyczny. Tak na przykład turysta odbywający wędrówkę po górach, zamierzający zjeść kolację i przenocować, może udać się do schroniska, gdzie otrzyma gotowy ciepły posiłek oraz łóżko w sypialni. Może on jednak również zatrzymać się w dowolnym miejscu na szlaku i przygotować sobie posiłek oraz nocleg tylko przy użyciu tego, co ma w swoim plecaku. Kolację ugotuje na kocherze, prześpi się w śpiworze pod namiotem, a wodę zapewni mu pobliski strumyk lub źródełko.

W środowisku geograficznym można zaobserwować występowanie pewnych charakterystycznych zależności między ruchem turystycznym, walorami turystycznymi a urządzeniami turystycznymi. Zależności te nazywamy sprzężeniami. Wszelka działalność w zakresie zagospodarowania turystycznego tylko wtedy daje pożądane i pełne efekty, jeśli w prawidłowy sposób uwzględnia te sprzężenia i ich konsekwencje.
Bardzo łatwo dostrzegalne jest sprzężenie między okresem podróży turystycznej, a odległością wyjazdu. W warunkach turystyki świątecznej trwającej najczęściej od kilku godzin do półtora dnia czas przeznaczony na przejazd do celu podróży i z powrotem musi być z konieczności ograniczony. W przeciwnym razie proporcje między czasem dojazdów a czasem wypoczynku uległyby zachwianiu, a tym samym sama podróż straciłaby sens. Nie dotyczy to oczywiście wypadków, w których głównym celem podróży jest przyjemność jazdy. Z wielu danych wynika, że dla znacznej większości wyjazdów świątecznych czas dojazdu w jedną stronę nie przekracza jednej godziny.
W warunkach turystyki urlopowej problem ten wygląda zupełnie inaczej. W perspektywie kilkunastodniowego wypoczynku można na dojazd przeznaczyć kilka, a nawet kilkanaście godzin.
Z powyższych stwierdzeń wynika istotny wniosek. Otóż w ramach wyjazdu urlopowego uzasadniona bilansem czasu izochrona* dojazdu do każdej miejscowości w Polsce obejmuje cały obszar państwa. Izochrona natomiast uzasadnionego funkcjonalnie czasu dojazdu w turystyce świątecznej obejmuje obszar leżący w promieniu około 20?50 km od centrum danej miejscowości.

Migracje turystyczne stanowią pierwszą i niewątpliwie podstawową cechę turystyki jako zjawiska przestrzennego. Są one jednak związane z pewnymi specyficznymi formami użytkowania i przekształcania środowiska geograficznego. W związku z tym
zachodzi potrzeba omówienia niektórych używanych w podręczniku pojęć geograficznych.
Zespół warunków naturalnych istniejących na określonym obszarze nazywa się środowiskiem przyrodniczym. Zespół ten składa się z elementów nieorganicznych, do których należą skorupa ziemska, woda i atmosfera, oraz z elementów organicznych: świata roślinnego, świata zwierzęcego i gleby. W środowisku przyrodniczym żyją ludzie, wykorzystując je dla zaspokojenia swych potrzeb materialnych.
Na skutek działalności człowieka pierwotne naturalne środowisko przyrodnicze ulega zmianom. Lasy i stepy zmieniają się w pola uprawne, powstają wsie, miasta, drogi itp. Tak przekształcone środowisko przyrodnicze nazywa się środowiskiem geograficznym. Środowisko geograficzne jest więc wytworem z jednej strony sił przyrody, z drugiej zaś ? pracy ludzkiej. Stopień przekształcenia może być oczywiście różny. Nie zmienia to w niczym faktu, że poszczególne elementy środowiska przyrodniczego stanowią niezbędny i stały warunek materialnego bytu człowieka.
Zewnętrznym wyrazem środowiska jest krajobraz. Krajobraz pierwotny będący odpowiednikiem środowiska przyrodniczego określa się jako krajobraz naturalny, natomiast krajobraz będący odpowiednikiem środowiska geograficznego ? jako krajobraz kulturalny.
W turystyce określenie; środowisko przyrodnicze nie jest używane w wąskim tego słowa znaczeniu jako środowisko naturalne pierwotne, lecz jako zespół elementów przyrodniczych współczesnego środowiska geograficznego. Z podobnego względu używane jest również określenie: krajobraz przyrodniczy ? w odróżnieniu od krajobrazu naturalnego i kulturalnego. Określeniem tym są oznaczone te z obecnie występujących jednostek krajobrazowych, które mogą w mniejszym lub większym stopniu nosić ślady działalności człowieka, w których jednak decydującą rolę odgrywają elementy przyrodnicze.
Rola poszczególnych elementów przyrodniczych, jako składników krajobrazu nie jest jednakowa. Zaznaczają się w nim głównie rzeźba powierzchni ziemi, budowa geologiczna, szata roślinna i sieć wodna. Pozostałe elementy przyrodnicze występują w krajobrazie tylko sporadycznie i w ograniczonym zakresie.

1. Do migracji turystycznych zaliczamy niektóre rodzaje podróży, jakie ludzie odbywają poza miejsce swego stałego zamieszka-nia. O tym, czy dana migracja jest migracją turystyczną czy nie, decyduje cel wyjazdu, W szerokim ujęciu za migracje turystyczne uważa się wszystkie podróże nie odbywane w celach zawodowych, jak podróże służbowe i przejazdy do pracy, oraz podróże nie związane z uczęszczaniem do szkół*. W węższym ujęciu za migracje turystyczne uważa się tylko podróże odbywane:
? w celach wypoczynkowych ? dla regeneracji sił fizycznych i psychicznych;
? w celach poznawczych ? dla rozszerzenia i pogłębienia, choćby w małym stopniu, znajomości świata;
? dla uprawiania niektórych zamiłowań wymagających specjalistycznych umiejętności i odpowiedniego sprzętu oraz posiadania specjalnych uprawnień formalnych, np. wędkarstwo, myślistwo, żeglarstwo, turystyka motorowodna, taternictwo.

Na tej podstawie w ruchu turystycznym wydzielić można trzy jego podstawowe nurty:
? turystykę wypoczynkową,
? turystykę krajoznawczą,
? turystykę specjalistyczną (kwalifikowaną).
Stosując ten podział nie można jednak zapominać, że jest on w pewnym stopniu umowny. Znaczna część podróży wypoczynkowych połączona jest bowiem w mniejszym lub większym stopniu z krajoznawstwem. Wyjazdy krajoznawcze i specjalistyczne zaś są zazwyczaj również swoistą formą wypoczynku.

2. Ponieważ podróże turystyczne nie są w zasadzie związane z wykonywaniem zawodu lub nauką, odbywane są prawie zawsze w czasie wolnym (wyjątek stanowią np. wycieczki szkolne), a więc głównie w dni świąteczne oraz podczas wakacji czy urlopu wypoczynkowego. W związku z tym można wydzielić, dwa rodzaje turystyki różniące się okresem trwania podróży: turystykę świąteczną i turystykę urlopową.
Do turystyki świątecznej zalicza się podróże odbywane podczas świąt, niedziel i wolnego czasu w ciągu tygodnia. Są to podróże krótkookresowe, trwające zazwyczaj część dnia lub jeden dzień, rzadziej dwa lub kilka dni. Do turystyki urlopowej zalicza się podróże odbywane podczas wakacji albo urlopu. Są to podróże długookresowe, przy czym okres pobytu poza miejscem stałego zamieszkania wynosi zazwyczaj kilkanaście, niekiedy nawet kilkadziesiąt dni.
Należy podkreślić, że do migracji turystycznych zalicza się tylko migracje odbywane poza granice miejscowości lub jednostki osiedleńczej będącej miejscem stałego zamieszkania. W związku z tym występuje tendencja do nieuwzględniania w turystyce całości problematyki wypoczynku codziennego, jak również tych zagadnień migracji cotygodniowych i dorocznych, które występują tylko w obrębie poszczególnych miejscowości.

Dotychczas nie ma powszechnie uznanej i stosowanej definicji turystyki. Podejmowano wprawdzie wielokrotnie i podejmuje się nadal próby ustalenia tego pojęcia, żadna jednak z nich nie dała w pełni zadowalającego wyniku. Trudność precyzyjnego zdefiniowania pojęcia turystyki jest spowodowana w głównej mierze różnorodnością i zmiennością form, w jakich turystyka się przejawia, oraz złożonością jej powiązań z wieloma zjawiskami gospodarczymi, społecznymi i kulturalnymi.
Tymczasem potrzeby życia wymagają często jasnego i jednoznacznego sprecyzowania zjawisk, które należy traktować jako turystykę. W związku z tym opracowano kilka definicji turystyki dostosowanych do konkretnych potrzeb: prawno-administracyj-nych, społecznych, gospodarczych i innych. Definicje te nie obejmują wszystkich elementów współczesnej turystyki, pozwalają jednak stosunkowo dokładnie ustalić zagadnienia stanowiące przedmiot zainteresowania odnośnych dziedzin. Istnieje również definicja turystyki stosowana w gospodarce przestrzennej,* która brzmi następująco: ?Turystyka jest to zjawisko przestrzenne, polegające na:
? wyjazdach poza miejsce stałego zamieszkania, w zasadzie pod-czas urlopu i wakacji oraz w dni świąteczne, w celach wypo-czynkowych, poznawczych oraz dla uprawiania niektórych zamiłowań;
? użytkowaniu i przekształceniu środowiska geograficznego odpowiednio do potrzeh uczestników ruchu turystycznego”.

Na podstawie tej definicji można stwierdzić, że w gospodarce przestrzennej ujmuje się turystykę jako dwa zjawiska: ruch turystyczny, czyli migracje turystyczne, oraz użytkowanie i przekształcanie środowiska geograficznego.
Zarówno migracje turystyczne, jak i przekształcanie środowiska geograficznego Wywołują na objętych nimi obszarach różne procesy społeczne i gospodarcze. Najczęściej turystyka jest czynnikiem przyspieszającym rozwój społeczny i wzrost gospodarczy tych obszarów. Dlatego w gospodarce przestrzennej turystykę traktuje się również jako ważny instrument aktywizacji społeczno-gospodarczej krajów, regionów i miejscowości opóźnionych w rozwoju. Problematyka ta wykracza jednak poza zakres tematyczny niniejszego podręcznika i dlatego została w nim pominięta.